Ngồi lướt thread, lướt mạng xã hội, rồi đọc các group lập trình, mình thấy nhiều hơn cả là sự hoang mang. Hoang mang cho những bạn trẻ đang có ý định học IT, cụ thể là lập trình. Người thì hỏi ngành có bão hoà chưa, người thì bảo không còn hot như xưa, lương không còn cao, rồi AI làm hết rồi thì con người còn làm gì nữa.

Thậm chí có người nói thẳng, giờ mấy đứa em hỏi học IT ổn không, là khuyên bỏ ngay từ đầu.

Mình làm nghề hơn mười năm. Nhìn lại quãng thời gian đó, mình thấy một điều khá rõ: bản chất việc dạy và học lập trình không thay đổi nhiều. Trong trường, chương trình vẫn vậy, cách học vẫn vậy. Ra trường, sinh viên làm được những thứ cơ bản, rồi lớn lên dần trong quá trình đi làm. Điều thay đổi không nằm ở giáo trình, mà nằm ở thị trường.

Do cung và cầu, hàng loạt trung tâm đào tạo và các mô hình học nhanh, học gọn mọc lên. Người học được dạy đúng thứ doanh nghiệp cần, đúng stack đang hot, làm đúng một vài loại sản phẩm mẫu là có thể đi xin việc. Không cần đi từ gốc. Không cần va vấp nhiều. Không cần trải qua quá trình đào thải tự nhiên như trước đây. Việc học và việc làm bị đơn giản hoá rất nhiều. Và hệ quả là một bộ phận không nhỏ lập trình viên chỉ còn làm đúng một việc: viết code theo yêu cầu.

Không phải tất cả, nhưng là số đông.

Rồi AI xuất hiện. Và AI không chỉ viết code nhanh hơn con người. Nếu bạn biết cách đặt câu hỏi, biết mô tả bài toán, biết cung cấp dữ liệu đủ tốt, thì AI có thể phân tích, suy luận và đề xuất giải pháp chẳng kém gì một senior. Ở một mức độ nào đó, nó làm tốt hơn nhiều junior đang có mặt trên thị trường.

Thế nên thị trường khó hơn là điều tất yếu. Những người học chỉ để viết code bắt đầu không còn chỗ đứng rõ ràng nữa. Doanh nghiệp không cần quá nhiều người gõ phím. Một người có kinh nghiệm, biết dùng AI như một công cụ, có thể thay thế năng suất của nhiều người khác. Và vì vậy, việc học lập trình không còn là “hot hit” như trước.

Nhưng nếu ai cũng nói AI làm hết rồi, IT hết thời rồi, vậy tương lai ngành này sẽ đi về đâu? Xã hội ngày càng phụ thuộc vào hệ thống, vào phần mềm, vào tự động hoá. AI không tự sinh ra hệ thống. Nó không tự chịu trách nhiệm khi hệ thống sập. Nó không hiểu trọn vẹn bài toán kinh doanh, bối cảnh vận hành và hậu quả phía sau mỗi quyết định kỹ thuật. Những thứ đó vẫn cần con người.

Đừng mong chờ gì ở người khác

Có nhiều bạn than rằng trường đại học không cập nhật AI vào giảng dạy. Nhưng mình nghĩ, đừng chờ đợi. Một hệ thống giáo dục không thể thay đổi trong một sớm một chiều. Mỗi thay đổi ảnh hưởng đến cả một thế hệ, không phải một cá nhân. Ngày xưa khi mình còn ngồi ghế đại học, bọn mình đâu được học Java, PHP hay Python một cách bài bản. Chủ yếu là C, C++, có lúc còn Pascal. Ra trường, người làm Java, người làm PHP, người làm Python, ai đi đường nấy mà vẫn sống được.

AI cũng vậy. Nó chỉ là một công cụ. Trong tương lai, nó sẽ phổ biến như Google từng phổ biến, như VS Code đang phổ biến. Nó không phải thứ cao siêu đến mức phải đi học thầy này thầy kia mới dùng được. Nhiều người tự xưng là chuyên gia AI bây giờ, thực chất chỉ là đi trước một bước, gom được vài kinh nghiệm, vài mẹo, rồi đóng gói lại để dạy người khác. Nếu bạn đủ tò mò, đủ hiểu ngành của mình, và thực sự cần AI cho công việc, bạn sẽ tự tìm ra cách dùng nó. (Bạn có nghĩ 1 ~ 2 năm tiếp xúc với AI đủ thành chuyên gia?)

IT có bị rẻ đi?

Theo góc nhìn của mình, AI không làm ngành IT rẻ đi. Ngược lại, nó đưa ngành này về đúng giá trị thật. Giá trị đó không còn nằm ở việc bạn biết viết code nữa, mà nằm ở việc bạn hiểu mình đang làm gì, giải quyết vấn đề gì, và hệ thống đó vận hành ra sao. Lập trình viên trong tương lai không chỉ là frontend hay backend. Họ cần hiểu toàn bộ hệ thống, hiểu cách deploy, cách vận hành, cách xử lý sự cố, chứ không chỉ dừng lại ở bề nổi (Thức mà các bạn được học để đi làm).

Với junior, mình nghĩ cứ học như bình thường. Đi từ nền tảng, từ những thứ cơ bản nhất. Khác với ngày trước là giờ bạn không phải mò mẫm một mình. Bạn có AI để hỏi, để được giải thích, để học cùng. Nó giống như Google ngày xưa đã từng thay đổi cách chúng ta học, chứ không phải thay thế việc học.

Với senior, đây là thời điểm tốt để nhìn lại chính mình. Vá những chỗ hổng. Học sâu hơn những thứ tưởng như đã biết. Cấu trúc dữ liệu, giải thuật, design pattern, system design, hay thậm chí là một ngôn ngữ mới. Không phải để chạy theo xu hướng, mà để hiểu nghề một cách trọn vẹn hơn.

Với mình, học là chuyện cả đời. Không chỉ là học cái mới, mà còn là học lại những thứ mình đã từng học, từng làm, nhưng làm cho tử tế hơn. Trước đây học để viết web, thì bây giờ cần hiểu rõ ngôn ngữ mình dùng thuộc loại gì, chạy ra sao, frontend và backend giao tiếp thế nào, test viết để làm gì, build và deploy vận hành ra sao, Docker tồn tại để giải quyết vấn đề gì.

AI không phải kẻ thù của lập trình viên. Nó là một tấm gương. Nó phơi bày rất rõ ai chỉ làm bề nổi và ai thực sự hiểu nghề. Ngành IT không chết. Nó chỉ trở nên khó hơn, thật hơn, và công bằng hơn. Và nếu bạn đủ yêu nghề, đủ kiên nhẫn, và đủ sẵn sàng đào sâu, bạn vẫn sẽ có chỗ đứng. Và đây là thời điểm để thanh lọc thị trường mà thôi.